Halabja-March 1988

bad0080.jpg (26750 bytes)



تاريخ : سه شنبه چهارم مرداد 1390 | 17:54 | نویسنده : ناصر ئيمامى |

مێژووى كۆنى هه‌ڵه‌بجه‌

هه‌ڵه‌بجه‌ شارێكى دێرینى ئه‌م كوردستانه‌یه‌ له‌ زۆر سه‌رچاوه‌و كتێبى كۆندا ناوى هاتووه‌ . له‌وانه‌( شه‌ره‌فنامه‌) ( مێژووى كورد و كوردستانى مامۆستاى مێژوو نووس مامۆستا ئه‌مین زه‌كى به‌گ)، ( مێژووى كورد و كوردستانى شێخ محمدى مه‌ردۆخى )، زۆر له‌ كتێبى رِۆژهه‌ڵات ناسه‌كان یان چاكتر وایه‌ بڵێین كورد ناسه‌كان وه‌كو( مێجه‌رسۆن، كڵۆدیۆس رِیچ ، ئه‌دمۆنس ، مینۆرِسكى) زۆرى تر كه‌ له‌ ئه‌ژمار نایه‌ن جگه‌ له‌ هه‌ندىَ له‌ كاربه‌ده‌ستان و نوسه‌رانى عه‌ره‌بى عێراقى خۆمان . ئه‌وانه‌ش له‌ نوسینه‌كانیاندا په‌نایان بردۆته‌ به‌ر سه‌رچاوه‌ى كۆنتر یان خۆیان رِاسته‌وخۆ له‌ ناو شارى هه‌ڵه‌بجه‌دا ژیاون ،بۆ نموونه‌ له‌ كتێبى( شه‌ره‌فنامه‌ى شه‌ره‌فخانى به‌تلیسیدا یان له‌ كتێبه‌كانى عه‌للامه‌ ئه‌مین زه‌كى به‌گ و شێخ محمدى مه‌ردۆخیدا) پشتیان به‌ سه‌رچاوه‌ى كۆنى ئیسلامى( عێراق ، ئێران ، توركیا) به‌ستوه‌. به‌ڵام یه‌كێكى وه‌كو( مێجه‌رسۆن) خۆى بۆ كارى تایبه‌تى ووڵاته‌كه‌ى (به‌ریتانیاى گه‌وره‌) له‌ ناو شارى( هه‌ڵه‌بجه‌ و كرماشاندا ) ژیاوه‌ ، هه‌روه‌ها( ئه‌دمۆنس و مینۆرسكى) رِاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندیان هه‌بووه‌ به‌ خه‌ڵكى شارى هه‌ڵه‌بجه‌وه‌ . 

 

ووشه‌ى هه‌ڵه‌بجه‌ هه‌تا ئێستاش رِوون نه‌بووه‌ته‌وه‌ له‌ رِووى زمانه‌وانى یه‌وه‌ له‌ چى یه‌وه‌ هاتووه‌، هه‌ندێك رِایان وایه‌ كه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ كاتى زۆر كۆندا (دارى هه‌ڵووژه‌ى) زۆرى تیابووه‌ كه‌ به‌ چه‌ندین ساڵ له‌ مێژوو ووشه‌ى هه‌ڵوژه‌ بووه‌ به‌( هه‌ڵوجه‌ )وورده‌ وورده‌ نه‌وه‌ له‌ دواى نه‌وه‌ هه‌ڵوجه‌كه‌ بووه‌ به‌( هه‌ڵه‌وجه‌) دواى ئه‌وه‌ش له‌ گه‌ڵ پێشكه‌وتنى ژیان و ئه‌ده‌ب و هونه‌ر هه‌ڵه‌وجه‌كه‌ش بووه‌ به‌( هه‌ڵه‌بجه‌) . 

 

هه‌ندێكى تر رِایان وایه‌ كه‌ ئه‌م هه‌ڵه‌بجه‌یه‌ كه‌ به‌ عه‌ره‌بى پىَ ى ئه‌ڵێن (حه‌له‌بجه‌) گوایا له‌ خۆشى (حلب) ى سوریا ناونراوه‌  به‌واتا (حه‌له‌بى بچكۆله‌) چونكه‌ له‌ فارسیدا (چه‌) له‌ دواى هه‌ر ناوێكه‌وه‌ بوو ماناكه‌ى بچوك ئه‌بێته‌وه‌ وه‌كو( ده‌فته‌رچه‌) .

 

یان له‌ خۆشى شارى( حیلله‌ى )ناوه‌رِاستى عێراق ناونراوه‌ چونكه‌ رِایه‌ك هه‌یه‌ ئه‌ڵێن كاتێ (ئه‌رده‌لانى یه‌كان) غه‌زه‌بیان له‌ (جافى ناوچه‌ى جوانرِۆ) گرتووه‌ هه‌ڵهاتوون بۆ عێراق كه‌ ئه‌و كاته‌( سوڵتان مورادى عوسمانى والى) بووه‌ له‌ به‌غداد بۆیه‌ له‌ بارى ئه‌ده‌بدا زۆر جار عێلى جاف به‌ (عێلى مورادى) ناو ئه‌به‌ن گوایه‌ ئه‌و سوڵتان مورِاده‌ ئه‌وكات عێلى جافى بردووه‌ بۆ ناوچه‌ى حیلله‌ى ناوه‌رِاستى عێراق، ئه‌م رِایه‌ش زۆر باوه‌رِ پێكراو نى یه‌ وه‌كو( ئه‌مین زه‌كى به‌گ) ره‌خنه‌ ئه‌گرێت له‌( ئیبن به‌توته‌ ) كه‌ئه‌ویش راىله‌ سه‌ر(حیله‌یه‌ ) . 

 

 رایه‌كى تر هه‌یه‌ كه‌ زۆر جێگه‌ى باوه‌ره‌ به‌نده‌ش له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ره‌یه‌ ، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناوى( باوكى خان ئه‌حمه‌د خان هه‌ڵۆ خان) بووه‌ ، پیاوێكى دامه‌زراو و دڵ ئارا و هێمن و میهره‌بان بووه‌ زۆر حه‌زى به‌ چاكه‌ و كارى مرۆڤ دۆستانه‌ و ئاوه‌دانى  و خزمه‌تى خه‌ڵك بووه‌ ، له‌ زه‌مانى هه‌ڵۆخاندا قه‌ڵه‌م ره‌وى ده‌سه‌ڵاتى( ئه‌رده‌لانیه‌كان) زۆر فراوان بووه‌ تا واى لىَ هاتووه‌( شا عه‌باسى سه‌فه‌وى) بیرى له‌ له‌ناوبردنى هه‌ڵَۆ خان كردووه‌ته‌وه‌ بۆیه‌ (خان ئه‌حمه‌د خانى كورِى هه‌ڵۆ خان) ئه‌كات به‌ زاواى خۆیى و ئه‌یكات به‌ گژى باوكیا . له‌وانه‌یه‌ ئه‌م هه‌ڵۆخانه‌ ده‌ورى كاریگه‌رى هه‌بووبێت له‌ دروستكردنى شارى هه‌ڵه‌بجه‌دا چونكه‌ زۆر نزیكه‌ كه‌ ناوى هه‌ڵه‌بجه‌ به‌( هه‌ڵۆ جا )ناوبرابێت به‌واتاى( جێگه‌ى هه‌ڵۆ) یان به‌ واتاى (جێگاى پیاوى ئازا) به‌ هه‌ر حاڵ ئه‌مانه‌ هه‌مووى له‌ هیچ سه‌رچاوه‌یه‌كه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى ئه‌كادیمى نه‌نوسراوه‌ و ساغ نه‌بووه‌ته‌وه‌ ته‌نها وورد كرنه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ى ووشه‌ى هه‌ڵه‌بجه‌یه‌  . 

 

له‌ سه‌رچاوه‌ كۆنه‌كاندا ئه‌وه‌ ساغ بووه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ شوێنى شارى هه‌ڵه‌بجه‌ى ئێستادا له‌ كات و مێژووى( ووڵاتى لۆلۆ )كه‌ به‌ رِه‌چه‌ڵه‌كى كورد دائه‌نرێت كه‌ مێژووه‌كه‌ى ئه‌گه‌رِێته‌وه‌ بۆ 28 سه‌ده‌ پێش میلاد ئا له‌و كاته‌دا شارێكى تر هه‌بووه‌ به‌ ناوى( هاشمار یان هارهار) بۆ ساغ كردنه‌وه‌ى ئه‌م رِاستى یه‌ (مامۆستا ئه‌مین زه‌كى به‌گ ئه‌نوسێت ئه‌بێت له‌ شیمالى زاموا مه‌نتیقه‌ى نامرى له‌ ته‌ره‌فى رِۆژهه‌لاَتى یه‌وه‌ نه‌واحى سۆمه‌ر و هاشمار و هارهار و هاڵمان نارمان له‌ داخلیشدا نه‌واحى لارا و سیماش و كیماش بوو بێت) .( له‌ ته‌ره‌فى جنووبه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ووڵاتى باراهس و توركریش ى عیلامدا دراوسىَ بوو بێت له‌ ته‌ره‌فى رِۆژئاوایه‌وه‌ ووڵاتى ئاررافا ئاررانجا یه‌عنى كه‌ركوكى ئێستا ). جا له‌ په‌راوێزى لاپه‌رِه‌كه‌یدا له‌ سه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌ى كۆن ئه‌ڵێت( ئه‌م شارى هارهاره‌ توشى تعرز ى سارغۆنى ئه‌كه‌د بووه‌ له‌ 28 سه‌ده‌ى پێش میلاده‌وه‌ وه‌ ناوى شاره‌كه‌ گۆرِاوه‌ به‌ كارشۆرۆكین یه‌عنى شارى سارغۆن) ،(رِه‌نگه‌ ناوى (هه‌ورامان له‌م نارمانه‌وه‌ )بێت له‌ عه‌ینى مه‌نتیقه‌دا بووه‌ (دكتۆر جه‌مال ره‌شید) له‌ كتێبه‌كه‌یدا كه‌ له‌سه‌ر( زمانى میلله‌تانى كۆن) نووسیویه‌تى وا پیشان ئه‌دات كه‌ ناوچه‌ى (هه‌ڵه‌بجه‌ و هه‌ورامان) له‌ كۆندا شارستانى یه‌تى تیا بووه‌ (ئه‌و سىَ به‌ڵگه‌ نامه‌ كۆنه‌ى كه‌ له‌سه‌ر پێسته‌ نوسراونه‌ته‌وه‌ له‌ لایه‌ن یه‌كێك له‌ موریده‌كانى شێخانى بیاره‌وه‌ له‌ ساڵى 1920 له‌ شاخێكى به‌رزى ئه‌و ناوچه‌یه‌ دۆزراونه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ رِێگه‌ى د.عزیز ناوێكه‌وه‌ كه‌ خه‌ڵكى سنه‌یه‌ و هاتووه‌ بۆ عیلاجى یه‌كىَ له‌ سوڵتانه‌كانى هه‌ورامان گه‌یشتووه‌ته‌ مۆزه‌خانه‌كانى به‌ریتانیا). 

 

 له‌ سه‌ره‌تاى په‌یدابوونى دینى ئیسلام وه‌ هاتنى سوپاى عه‌ره‌ب بۆ داگیركردنى ناوچه‌كان و بڵاو كردنه‌وه‌ى ئاینى ئیسلام دیاره‌ ناوى هه‌ڵه‌بجه‌ بووه‌ . كوشتنى سه‌ركرده‌یه‌كى وه‌ك( ابا عبیده‌ )وه‌ ناشتنى له‌و شوێنه‌دا وه‌كو( مه‌لا محمدى مه‌ردۆخى) باس ئه‌كات له‌ (مێژووى كورد و كوردستانه‌كه‌یدا )ئه‌و كاته‌( هه‌ڵه‌بجه‌ و شاره‌زوور) ئاوه‌دان بوون  . 

 

  (ئه‌مین زه‌كى به‌گ له‌ مێژووى كورد و كوردستان) دا ئه‌نوسێت (شه‌ره‌فنامه‌ش وا ئه‌ڵێت: ساڵى 617ى هیجرى كاتێك جه‌نگیز خان ئێرانى داگیر كردووه‌ له‌و كاته‌دا بابا ئه‌رده‌ڵانى كردووه‌ به‌ حاكمى شاره‌زوور كه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ سنوورى قه‌ڵه‌م ره‌ویدا بووه‌) . 

 

( له‌ سه‌رده‌مى ده‌سه‌ڵاتى بابانى یه‌كاندا خاوه‌ن كارگه‌ و فابریقه‌كانى به‌غداد )شكات ئه‌كه‌ن كه‌ خه‌لكى عه‌شایه‌رى دێهاته‌كانى هه‌ڵه‌بجه‌ نایه‌ڵن له‌ رِێگه‌ى( رِووبارى سیروانه‌وه‌ )دار و كه‌ل و په‌ل بروات بۆ به‌غداد . (چونكه‌ ئه‌و كاته‌ وه‌سیله‌ى گواستنه‌وه‌ى كه‌ل و په‌ل و كه‌ره‌سته‌ى خاو وه‌ك ئێستا وانه‌بووه‌ بۆیه‌ رووبارى سیروانیان به‌نزیكترین رِێگه‌ داناوه‌) .

 

                                                                            

                                                                                            نوسینى :شێخ على

 

 

 

 

سه‌رچاوه‌كان:

1-  شه‌ره‌فنامه‌ى شه‌ره‌فخانى به‌تلیسى

2-  مێژووى كورد و كوردستانى (مامۆستا ئه‌مین زه‌كه‌ به‌گ)

3-  مێژووى كورد و كوردستانى (مامۆستا محه‌مه‌دى مه‌ردۆخى)

4-  مێژووى زمانه‌ كۆنه‌كان (مامۆستا جمال رشید)

تاريخ : شنبه سی ام بهمن 1389 | 14:51 | نویسنده : ناصر ئيمامى |
جوگرافیای گشتی هه‌ڵه‌بجه‌

هه‌ڵه‌بجه‌ به‌ دوورى 75 كم كه‌وتووه‌ته‌ خواروى رِۆژهه‌ڵاتى شارى سلێمانیه‌وه‌ و تا كاتى كیمیابارانه‌كه‌ ژماره‌ى دانیشتوانى پتر له‌ 70000 كه‌س ئه‌بوو 726 م له‌ ئاستى ده‌ریاوه‌ به‌رزه‌ و رِووبه‌رى خاكه‌كه‌ى 1532كم ئاو و هه‌واى مام ناوه‌ندى یه‌ ، ته‌نیا چله‌ى زستانى سارده‌ و چله‌ى هاوینى گه‌رمه‌ ئتر رِۆژه‌كانى ترى ساڵ كه‌ش و هه‌واى خۆش و له‌ بارى هه‌یه‌ و ناوچه‌یه‌كى باراناى یه‌ له‌ ساڵدا (750)ملم بارانى لىَ ئه‌بارێت. له‌ چله‌ى زستاندا چه‌ند جارێك به‌فرى لىَ ئه‌بارێت به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ نامێنێته‌وه‌ كه‌ خه‌ڵك هه‌راسان بكات .

 

به‌پىَ ى هه‌ندێك شوێنه‌وارى كۆن وا ده‌رئه‌كه‌وێت كه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ مه‌ڵبه‌ندى ژیان بووه‌ ، به‌ڵام چه‌ندین جار وێران كراوه‌ دوا جار له‌ ده‌ور و به‌رى ساڵى 1650 دا ئاوه‌دان كراوه‌ته‌وه‌ و وورده‌ ووده‌ گه‌شه‌ى كردووه‌ و بووه‌ به‌ شار . به‌هۆى ئه‌و ئاو و هه‌وا خۆش و له‌ باره‌یه‌وه‌ جگه‌ له‌ خه‌ڵكه‌كه‌ى خۆى خه‌ڵكى تریش له‌ ناوچه‌ و  مه‌ڵبه‌نده‌كانى تره‌وه‌ بۆى هاتوون و تیایدا گیرساونه‌ته‌وه‌ ، بۆیه‌ چه‌ندین بنه‌ماڵه‌ى تیابوو كه‌ له‌ كۆنه‌وه‌ دانیشتوى(قه‌ره‌اغى، پێنجوێنى، مه‌ریوانى ، بانه‌یى ، سلێمانه‌یى ، سنه‌یى ، جوانرِۆیى ، پاوه‌یى ، كامیارانى ، به‌رزنجى) بوون .

 

 یه‌كه‌مین ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ى هه‌ڵه‌بجه‌ دواى وێرانكردنى له‌ ده‌وروبه‌رى ساڵى 1650دا له‌ لایه‌ن بنه‌ماڵه‌ى حه‌مه‌ چاوه‌ش شیوه‌كه‌ڵیه‌وه‌ بووه‌ كه‌ خۆى و كورِ و كورِه‌زاكانى  له‌ ناوچه‌ى خۆیان گرفتیان بۆ پێش هاتووه‌ سه‌رى خۆیان هه‌ڵگرتووه‌ و له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ گیرساونه‌ته‌وه‌ . (حه‌مه‌ چاوه‌ش)  سىَ كورِى هه‌بووه‌ به‌ ناوى (پیرۆت،سڵێمان،عه‌بدوڵا) . سڵێمان چوار كورِى هه‌بووه‌ به‌ ناوى (ئه‌مین ، محه‌مه‌د ، قادر ، فه‌ره‌ج) . عه‌بدوڵا شه‌ش كورِى هه‌بووه‌ به‌ ناوى ( حه‌مه‌ ساڵه‌ح ، عه‌بدوالره‌حمان ، ئه‌حمه‌د ، مه‌حموود ، سه‌عید ، ئه‌مین) . پیرۆتیش هه‌ر به‌ لاوى مردوه‌ ئیتر ئه‌م سیانزه‌ ماڵه‌ له‌ ده‌وروبه‌رى مزگه‌وتى (ته‌كیه‌)دا نیشته‌جىَ بوون و بۆ خواردنه‌وه‌ و كشتوكاڵ سودیان له‌ سه‌رچاوه‌ى (كانى نه‌واڵه‌) وه‌رگرتووه‌ كه‌ ئه‌و ده‌مه‌ سه‌راوێكى گه‌وره‌ بووه‌ و ئێستا ئه‌كه‌وێته‌ ناو (باخى گشتى) شاره‌وه‌ ، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ له‌ جێگه‌ى مزگه‌وتدا كانیه‌ك هه‌بووه‌ حه‌مه‌ى باول كه‌ خۆى له‌ نه‌وه‌ى (حه‌مه‌ چاوش)ه‌ به‌ ده‌ماو ده‌م بیستویه‌تى و ئه‌ڵىَ "ئه‌م سیانزه‌ ماڵه‌ ده‌ستێكى باڵایان هه‌بووه‌ له‌ به‌رهه‌م هێنانى كشتوكاڵ و باخ و بێستاندا ، گنم و جۆ و چه‌ڵتوكیان چاندووه‌ و داره‌ى هه‌ڵوژه‌ و قیسى و قۆخ و سێو و تویان رِواندوه‌ ، بم كاره‌ شوێنه‌كه‌یان ته‌واو بوژاندوه‌ته‌وه‌.

 

 دواى ئه‌م سیانزه‌ نزیك به‌ بیست ماڵ جووله‌كه‌ى تىَ هاتووه‌ كه‌ به‌ ته‌نیشتى ئه‌وانه‌وه‌ ماڵیان دروست كردووه‌ پاشان له‌ سه‌رده‌مى ده‌سه‌ڵاتى (محمد پاشاى جاف)دا ژماره‌یه‌ك ماڵه‌ به‌گزاده‌ى جافى تىَ هاتووه‌ و له‌ شوێنى خۆیاندا كه‌ئێسته‌ش پىَى ئه‌وترێت گه‌رِه‌كى پاشا رِه‌شماڵیان هه‌ڵداوه‌ و چه‌ند ماڵێكیشیان دروست كردووه‌ " دواى ئه‌مانه‌ له‌ سه‌رده‌مى ژیانى مه‌لا عه‌بدوڵاى خه‌رپانیدا گه‌رِه‌كى (پیر محمد)یش كه‌ ناوه‌نده‌كه‌ى (مزگه‌وتى جامیعه‌) بووه‌ ، ئاوه‌دان ئه‌كرێته‌وه‌ .

 

ئیتر وورده‌ وورده‌ خه‌ڵكى ده‌وروبه‌ر رِووى تىَ ئه‌كه‌ن و گه‌وره‌ ئه‌بێت میسته‌ر رِیچ له‌ گه‌شت نامه‌كه‌یدا كه‌ ساڵى (1920) نوسیویه‌تى واى دیارى ئه‌كات كه‌ ئه‌و ده‌مه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ شار بووه‌(برِوانه‌ لاپه‌رِه‌ 124) كه‌چى سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ هه‌ر نزیك به‌م مێژووه‌ى رِیچ مێژوویه‌كى ترمان هه‌یه‌ كه‌ مێژووى كۆچى یه‌ نه‌ك زاینى واى دیارى ئه‌كات كه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ ئه‌و ده‌مه‌ دىَ بووه‌. له‌ سه‌ر نوسراوى ( حاشیه‌ السید شریف الجرجانى على كتاب المگول فى البلاغه‌)دا نوسراوه‌: كتبه‌ السید رسول ابن السید محمد سنه‌ 1240 بقریه‌ حلبجه‌ واته‌ : سید رسوڵى كورِى سید محمد له‌ ساڵى1240ه ئه‌مه‌ى نوسى له‌ گوندى هه‌ڵه‌بجه‌ ، من پێم وایه‌ مێژووه‌كه‌ى رِیچ راسته‌ ، چونكه‌ رِیچ گه‌شته‌وه‌رێكى شاران دیده‌ بووه‌ به‌ڵام كۆلكه‌ مه‌لاكه‌ى لاى خۆمان هه‌ر به‌ یادى پێشتر كه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ دىَ بووه‌ كه‌ بووه‌ به‌ شاریش هه‌ر به‌ دىَى داوه‌ته‌ قه‌ڵه‌م. شایانى باسه‌ له‌ ساڵى 1889دا له‌ (كوه‌یت)دا پێكه‌وه‌ ده‌كرێنه‌ قه‌زا. 

 

 گه‌رِه‌كه‌كان:

1- كانى شێخ

2- مۆردانه‌3- گوڵان

4- كانى عاشقان

5- شێخ سمایل

6- پیر محمد

7- جووله‌كان 

8- پاش

ا9- سه‌را

10- شه‌هیدان

11- مامۆستایان

12- تۆوشك

13- كانى قوڵكه‌

14-قه‌سابخانه‌  



تاريخ : شنبه سی ام بهمن 1389 | 12:21 | نویسنده : ناصر ئيمامى |
ئه‌ده‌ب و شیعر له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا

ئه‌و كات كه‌ TV نه‌بوو رِادیۆ و گرامه‌فۆن زۆر كه‌م بوو رِۆژنامه‌ نه‌بوو په‌رِتووك و كتێبخانه‌ نه‌بوو وه‌كو ئێستا ، خوێنده‌وارى كه‌م بوو ،بۆ كات به‌سه‌ربردن و به‌ تایبه‌تى شه‌و له‌ شوێنه‌ گشتى و چایخانه‌كاندا ، میرزایه‌ك یان خوێنده‌وارێك یان مه‌لا و فه‌قێیه‌كى ووریا كتێبى داستانه‌ كۆنه‌كانى بۆ خه‌ڵك خوێندۆته‌وه‌ یان شاعیرێك شیعرى بۆ خوێندونه‌ته‌وه‌( هه‌ندىَ جار به‌ پاره‌ و هه‌ندىَ جاریش بۆ سه‌رگه‌رمى خه‌ڵك) یه‌كىَ له‌وانه‌ى كه‌ ئه‌و كاره‌ى كردووه‌ خه‌ڵك زۆر خۆشى ویستووه‌ (حه‌مه‌ نورى حاجى امین) بووه‌.  هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ بێشكه‌ى شارستانى و قوتابخانه‌ى دین و هونه‌ر و زانست بووه‌ . جگه‌ له‌ ناو شارى هه‌ڵه‌بجه‌ چه‌ندین خوێندنگاى زانست و شیعر و ئه‌ده‌ب له‌ ناوچه‌كه‌دا بوون وه‌كو : بیاره‌ ، ته‌وێڵه‌ ، باخه‌كۆن ، خورماڵ ، هانه‌سوره‌ و سه‌رشاته‌ى مه‌وله‌وى . ده‌ها شاره‌زا و زاهید و سۆفى و شاعیر و هونه‌ر دۆست و نوسه‌ر له‌م ناوچه‌یه‌دا هه‌ڵكه‌وتوون . زۆریان له‌ مێژووى ئه‌ده‌ب و هونه‌رى گه‌له‌كه‌ماندا جێگاى تایبه‌تیان هه‌یه‌ وه‌كو : نالى ، وه‌لى دێوانه‌ ، مه‌وله‌وى ، تاهیر به‌گى جاف ، ئه‌حمه‌د موختار جاف ، زۆرى تریش كه‌ش و هه‌وا و جوانى سروشتى دڵفرِێنى ناوچه‌ى هه‌ڵه‌بجه‌ بۆته‌ هانده‌ر و ئیلهام به‌خشیان بۆ شیعر و ئه‌ده‌ب و گۆرانى وه‌كو: گۆران ، بێكه‌س ، عه‌لى كه‌مال باپیر ئاغا ، شێخ نورى شێخ ساڵه‌ح ، سه‌ید عه‌لى ئه‌سغه‌رى كوردستانى ، وه‌فایى . زۆرى كه‌ له‌وانه‌ى له‌ده‌ره‌وه‌ى هه‌ڵه‌بجه‌وه‌ به‌ ئیش و كار و به‌ میوانى و بۆ سه‌یران رِوویان كردوه‌ته‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و كۆشك و ته‌لارى وه‌سمان پاشاى جاف و ماڵه‌ به‌گزاده‌كانى ئه‌وێیان دیوه‌ كه‌م تا زۆر رِۆڵیان هه‌بووه‌ له‌ شارستانیه‌ت و شیعر و ئه‌ده‌ب له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا.  برِۆن سه‌یرى رِۆمانى (مه‌سه‌له‌ى ویژدان) كه‌ن كه‌ (ئه‌حمه‌دى موختارى جاف) له‌ كۆتایى بیسته‌كاندا نوسیویه‌تى. بزانه‌ ئه‌م پیاوه‌ خانه‌دانه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌ چه‌ند ساده‌ و ساكار و ژیر بووه‌، چۆن له‌ حاڵى چین وتوێژه‌كانى ناو كۆمه‌ڵ تێگه‌یشتووه‌. یه‌كێك له‌و خوێنه‌واره‌ زۆر چالاكانه‌ى هه‌ڵه‌بجه‌ى كۆن(حه‌سه‌ن به‌گى جاف) بووه‌ كه‌ ئێمه‌ پێى ئه‌ڵێین ( حسن به‌گى ئامینه‌ خان) ئه‌و پیاوه‌ چه‌ندین كتێبى فارسى ته‌رجومه‌ كردووه‌ بۆ سه‌ر زمانى شیرینى كوردى ، بىَ ئه‌وه‌ى له‌كه‌سێكه‌وه‌ یان له‌ شوێنێكه‌وه‌ داواى لێكرابىَ یان هاوكارى و یارمه‌تى درابێت، ته‌نها گیانى نه‌ته‌وه‌یى و هه‌ست به‌ مسولیه‌ت كردن پاڵى پێوه‌ ناوه‌. یه‌كێك له‌و كتێبه‌ به‌نرخانه‌ى كه‌ ته‌رجومه‌ى كردووه‌ (گه‌رِانه‌وه‌ى ده‌ هه‌زار سوارى یۆنانى له‌ 401 پێش میلاددا به‌ كوردستاندا) ، حه‌سه‌ن به‌گ خاوه‌نى كتێبخانه‌یه‌كى گه‌وره‌و پرِ به‌رهه‌م بووه‌. وه‌كو بیستم ئه‌و كتێبخانه‌یه‌ى پێشكه‌ش كردووه‌ به‌( كۆرِى زانیارى كورد) له‌ به‌غداد، به‌ پىَ ى به‌ڵگه‌یه‌كى مێژوویى باوه‌رِ پێكراو (ئامینه‌ خانى خێزانى) زۆر هانى داوه‌ بۆ خوێندن و نوسین. 

                                                                                          نوسینى شێخ على 



تاريخ : شنبه سی ام بهمن 1389 | 11:33 | نویسنده : ناصر ئيمامى |

هونه‌ر له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا

گۆرانى بێژ و شاعیره‌كان و هونه‌رمه‌ندانى په‌نجاكان و شه‌سته‌كان هه‌ندێكیان ماون و هه‌ندێكیان به‌ داخه‌وه‌ وه‌كو سه‌ربازى بىَ ناونیشان سه‌ریان نایه‌وه‌و چونه‌ته‌ دنیاى عه‌ده‌م.... له‌وانه‌ كه‌ زۆر ده‌ركه‌وتوو ناسراو بوو یان زۆر به‌شدارى هونه‌رى مۆسیقاى كردووه‌  و خزمه‌تێكى زۆرى هه‌یه‌ له‌و بواره‌دا (خاڵه‌ مینه‌ى لووله‌ك ژه‌ن) ئه‌م پیاوه‌ زیاد له‌ په‌نجا ساڵ خزمه‌تى مۆسیقاى كوردى كردووه‌ له‌ رِێگه‌ى لووله‌ك ژه‌ندنه‌وه‌ ، هه‌رچى مه‌قام و به‌سته‌ى گۆراتى یه‌كانى  ناوچه‌ى هه‌ڵه‌بجه‌ و شاره‌زوور و هه‌ورامان هه‌یه‌ ئه‌م پیاوه‌ به‌ لووله‌كه‌ قامیشه‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌یچرِى ئه‌یوته‌وه‌ . 

 

زۆر له‌ شاعیر و ئه‌ده‌ب دۆستان و خاوه‌ن به‌هره‌كان له‌ نووسین وبیره‌وه‌رى یه‌ كانیاندا باسیان كردووه‌ له‌وانه‌ كه‌زۆر بایه‌خى پىَ ئه‌دا مامۆستا (ع.ع.شه‌ونم) بوو چه‌ندین وێنه‌و یادگارى یان تا ئێستاش ماوه‌ و لاى به‌نده‌یه‌ .

 

یه‌كىَ له‌ گۆرانى بێژه‌ میللیه‌كان كه‌زۆر به‌شدارى ئاهه‌نگ و شایى و هه‌ڵپه‌رِكىَ ى كردووه‌  (خوله‌ى شێرالى) بۆیه‌ وایان پىَ ووتووه‌ چونكه‌ قاچێكى كه‌مىَ نوقسان بووه‌   بۆى ئه‌له‌نگى به‌ڵام بۆ گۆرانى و به‌سته‌ى شاد زۆر نه‌فه‌س درێژ بوو    هه‌ر ئاهه‌نگ و شایى یه‌ك ئه‌وى لىَ بوایه‌ قه‌ره‌باڵغ و هه‌مه‌ رِه‌نگ بوو وه‌كو سورمه‌ ئه‌بریسكایه‌وه‌ له‌ جوانى كیژۆڵه‌ و جلى ئاڵ و واڵا و كورِ گه‌لى سه‌ر مه‌ست . 

 

گۆرانى بێژێكى تر ناوى (ئه‌حمه‌د مشكى فرۆش) بوو ئه‌م پیاوه‌ مشكى و سركه‌یى ئه‌فرۆشت به‌كۆڵان و جاده‌كاندا به‌ڵام ده‌نگ خۆش و شاعیر بوو خۆى شیعرى گۆرانى یه‌كانى رِێك ئه‌خست زۆر بره‌و و رِه‌اجى هه‌بوو له‌ له‌ هه‌ڵپه‌رِكىَ و رِه‌شبه‌ڵه‌كدا . زۆر جاریش بۆ گه‌رم كردنى شایى و هه‌ڵپه‌رِكىَ ده‌هۆڵ و زورِنا بانگ ئه‌كرا و به‌شدارى ئه‌كرد .  

 

چه‌ند كه‌سێكى تر هه‌بوون له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ ته‌نها ده‌نگ خۆش بوون ، گۆرانى بێژ نه‌بوون له‌ هه‌موو كات و شوێنێكدا گۆرانیان نه‌ ئه‌وت له‌گه‌ڵ دۆست و هاورِێى خۆیاندا له‌ كۆرِ و كۆمه‌ڵى تایبه‌تیدا گۆرانیان بۆ ئه‌هات له‌وانه‌: عومه‌ر خه‌زان كه‌ هه‌ر له‌ مناڵیه‌وه‌ لاسایى گۆرانیه‌كانى هونه‌رمه‌ندى ناسراو (سه‌ید عه‌لى ئه‌سغه‌رى كوردستانى) ئه‌كرده‌وه‌ ، یه‌كێكى تر له‌و ده‌نگ خۆشانه‌ وه‌ستا فازیلى خه‌یات بوو كه‌ كۆرِى تایبه‌تى خۆى هه‌بوو ناوبراو ده‌عوه‌تى تایبه‌تى كردووه‌ بۆ گۆرانى بێژى نه‌مر مامۆستا (حه‌سه‌ن زیره‌ك) له‌ ماڵى خۆیدا. ده‌نگ خۆشێكى تر (حه‌مه‌ قتو) كه‌ له‌ ناوه‌رِاستى په‌نجاكاندا له‌ رِادیۆى به‌شى كوردى به‌غداد گۆرانیه‌كانى ده‌ور و به‌رى هه‌ڵه‌بجه‌ى تۆمار كردووه‌ .  

 

                                                                                        نوسینى: شێخ على

تاريخ : شنبه سی ام بهمن 1389 | 10:19 | نویسنده : ناصر ئيمامى |

مه‌رگه‌ساتى كیمیا بارانى هه‌ڵه‌بجه‌ ١٦/٣/١٩٨٨

له‌ كاتێكدا كه‌ حكومه‌تى ئه‌و كاته‌ى به‌عس ، له‌ ئه‌نجامى شه‌رِێكى وێرانكارى ناعه‌داله‌تى كه‌ فرۆشتى به‌ حكومه‌تى ئیسلامى ئێران كه‌ نزیكه‌ى هه‌شت ساڵى خایاند له‌ ئه‌نجامى ئه‌و شه‌رِه‌ نه‌گریسه‌دا حكومه‌تى به‌عس برِستى لێبرِابوو هێز و تواناى رِۆژ به‌ رِۆژ له‌ رِووى سه‌ربازى و ئابوورى یه‌وه‌ به‌ره‌و لاوازى ئه‌رِۆى ماشێنى جه‌نگ و سوته‌مه‌نى زۆرى گه‌ره‌ك بوو ، بۆ به‌رده‌وامى جه‌نگ سه‌روه‌ت و سامانى گه‌لى عێراق ئه‌كرا به‌ قورِگى ماشێنى جه‌نگدا بۆیه‌ خه‌ڵكى عێراق تووشى برسێتى و نه‌هامه‌تى و كوشتن و برِین بوو بوون .

 

  له‌ لایه‌كى تریشه‌وه‌ هێزى پێشمه‌رگه‌ى كوردستان و به‌ره‌ى ئۆپۆزسیۆنى عێراقى له‌ هه‌موو مه‌یدانه‌كاندا خه‌ریكى كار و چالاكى بوون رِۆژ نه‌بوو سه‌ركه‌وتنى گه‌وره‌ به‌ده‌ست نه‌هێنن زۆربه‌ى ناحیه‌ و شارۆچكه‌كان له‌ ئه‌نجامى په‌لامارى شێرانه‌ى هێزى پێشمه‌رگه‌دا ئه‌كه‌وتنه‌ ده‌ستى گه‌ل له‌ ده‌ستى چه‌په‌ڵى به‌عس و زوڵم و زۆرى ده‌زگاكانى رِزگارده‌بوون ، بۆیه‌ حكومه‌تى به‌عس ده‌ستى كردبوو به‌ شاڵاوێكى بىَ به‌زه‌ییانه‌ له‌ كوردستاندا دژى گه‌لى كوردمان له‌ شار و لادىَ ، له‌و كاته‌دا ئه‌یوست به‌ په‌له‌ سیاسه‌تى (ترحیل ، تبعیس ، ته‌عریب) به‌كورتى سیاسه‌تى جینۆسادى گه‌لى كوردى به‌ دزى و به‌ ئاشكرا پیاده‌ ئه‌كرد ، هه‌میشه‌ ئه‌گه‌رِا بۆ ئه‌وه‌ى بیانوویه‌كى ده‌ست كه‌وێت تا سیاسه‌تى خۆى پىَ جىَ به‌ جىَ بكات . 

 

 له‌ كاتێكدا هێزى پێشمه‌رگه‌ى كوردستان و هێزه‌ چه‌كداره‌كانى ئۆپۆزسیۆنى عێراقى به‌ پشتیوانى هێزه‌كانى كۆمارى ئیسلامى ئێران به‌ پێى نه‌خشه‌یه‌كى دیارى كراو ئه‌یانویست شارى هه‌ڵه‌بجه‌ وه‌ك شاره‌كانى تر ئازاد بكه‌ن ، هه‌رچه‌ند هێزێكى بىَ شومارى عێراقى لىَ بوو هه‌رچى شاخ و لوتكه‌ و ده‌ورو به‌رى شار هه‌یه‌ هه‌مووى سه‌ربازگا و تانك و تۆپ و كه‌ره‌سته‌ى پێویستى جه‌نگیان لىَ مۆڵدابوو به‌ڵام زۆر له‌ سه‌ركرده‌و ئه‌فسه‌ره‌ گه‌وره‌كانى ئه‌و هێزانه‌ له‌ ژێره‌وه‌ په‌یوه‌ندیان دروست كردبوو له‌گه‌ڵ هێزى پێشمه‌رگه‌ى كوردستان و به‌ره‌ى ئۆپۆزسیۆنى عێراقى و كۆمارى ئیسلامى ئێران ، هه‌ر ئه‌وه‌ش بوو به‌هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ له‌كاتى په‌لامارى شارى هه‌ڵه‌بجه‌دا ئه‌و هه‌موو هێزه‌ توشى شپرزه‌یى و شڵه‌ژان بن جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ زۆریان لىَ كوژرا ژماره‌یه‌كى ئێجگار زۆریشیان په‌یوه‌ندیان كرد به‌هێزه‌كانى كوردستان و كۆمارى ئیسلامى ئێرانه‌وه‌ .  

 

له‌ قیاده‌ى به‌عسه‌وه‌ ، وه‌ له‌خودى (ێه‌دام حسین)یشه‌وه‌ زۆر هه‌وڵدرا كه‌ سه‌ر له‌ نوىَ هێزه‌كانى عێراق رِێكبخه‌نه‌وه‌ تا هه‌ڵه‌بجه‌ش وه‌ك شاره‌كانى تر له‌ ده‌ستیان ده‌رنه‌چىَ به‌ڵام بىَ هووده‌ بوو ، بۆیه‌ ێددام حسین شه‌خێى خۆى به‌ جیهاز و ته‌له‌فۆن قیاده‌ى ئه‌و شه‌رِه‌ى ئه‌كرد وه‌كو ئه‌ڵێن خۆى هاتووه‌ته‌ سه‌ربازگاى فه‌یله‌ق له‌ به‌ینى عه‌ربه‌ت و كانى پانكه‌ تا له‌ نزیكه‌وه‌ ئاگادارى رِووداوه‌كان بێت . ئه‌مانه‌ هه‌مووى دادى ێه‌دام و هێزه‌كانى ێه‌دام ى نه‌دا له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ دوو شه‌و و دوو رِۆژ به‌ تۆپ و ته‌یاره‌ و  سه‌رباز و جاش و به‌كرێگیراوانه‌وه‌ خه‌ریك بوون رِسوایى خۆیان بشۆرنه‌وه‌ به‌ڵام له‌ ئه‌نجادا هه‌ڵه‌بجه‌ ئازاد كرا هه‌موو دام و ده‌زگاكانى به‌عس له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ داگیر كران خه‌ڵكى هه‌ڵه‌بجه‌ى به‌ ئازادى تینوو خه‌ڵكى هه‌ڵه‌بجه‌ى شۆرِش گێرِ  خه‌ڵكى هه‌ڵه‌بجه‌ى هه‌میشه‌ زیندوو به‌ رِۆڵه‌كانى خۆیان شاد بوونه‌وه‌ ، به‌ مافى زه‌وت لێكراوى خۆیان شاد بوونه‌وه‌ ، له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ ده‌ستكرا به‌ شایى و لۆغان و پێكه‌نین و شادى باڵى كێشابوو به‌سه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌دا ، له‌ كاتێكدا هێزى پێشمه‌رگه‌ى كوردستان و هێزه‌ چه‌كداره‌كانى تر خه‌ریك رِێكخستن و سه‌رله‌نوىَ دارِشتنه‌وه‌ى دام و ده‌زگا خزمه‌ت گوزاری یه‌كان بوون بۆ خزمه‌تى خه‌ڵك ، به‌ داخ و كه‌سه‌رێكى زۆره‌وه‌ حكومه‌تى به‌عس وه‌ك پیشه‌ى هه‌میشه‌یى دوور له‌ هه‌موو پێوه‌رێكى ئاینى و مرۆیى و یاسایى به‌ (چه‌كى كیمیایى قه‌ده‌غه‌كراو به‌ پێى یاساى نێو ده‌وڵه‌تى) وه‌ك داڵى برسى فرِۆكه‌كانیان هه‌ڵه‌بجه‌یان كرده‌ هێرۆشیماى كوردستان . له‌ باس كردنى رِووداوى ئه‌م كاره‌ساته‌ نامرۆڤانه‌ قه‌ڵه‌م لاره‌ مله‌ ، زمان لاڵه‌ هه‌ركه‌سێك به‌ ویژدان بێت ئه‌م كاره‌ساته‌ مه‌حكوم ئه‌كات ، به‌ چه‌ند ده‌قیقه‌یه‌ك هه‌ڵه‌بجه‌ بووه‌ دۆزه‌خێك بۆ دانیشتوانى بىَ ده‌سه‌ڵات و بىَ چه‌ك و نه‌خۆش و مناڵ و ژن و پیر و په‌ك كه‌وتوو ، زیانى ماددى حساب ناكرێت كه‌س خاوه‌نى ماڵ و مناڵى خۆى نه‌بوو ، باوك منداڵى فرِىَ ده‌دا و ژن مناڵى به‌ به‌ره‌وه‌ بووه‌ هه‌ر كه‌سێك توانیبێتى به‌ هه‌ر رِێگه‌یه‌ك بێت ده‌رباز بێت له‌و دۆزه‌خه‌ ، شار شڵه‌ژا شار بوو به‌ شارى مردووان شار رِوناكى تیا نه‌ما پێكه‌نین بوو به‌ گریان شادى بوو به‌ كۆست هاوار هاوار هاوار له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ هاوار و فوغان و گریان و ناڵه‌ و ده‌نگى تاساوى خه‌ڵكى توشبووى گازى كیمیاوى بوو ئه‌وانه‌شى كه‌ چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ شار فرِۆكه‌كانى به‌ عس به‌ كیمیاوى جارێكى كه‌ بۆردومانى كردنه‌وه‌ .  

 

به‌ هۆى كۆمارى ئیسلامى ئێرانه‌وه‌ هه‌موو دام و ده‌زگا ده‌وڵه‌تى و مرۆڤایه‌تى و یاسایى یه‌كانى جیهان له‌ ماوه‌یه‌كى كه‌مدا كه‌وتنه‌ باسى كیمیابارانى هه‌ڵه‌بجه‌ و مردن و له‌ ناوچوونى هه‌زاره‌ها خه‌ڵكى بىَ تاوانى ئه‌و شاره‌ بۆ رِاستى ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ش له‌ هه‌موو ته‌له‌فزیۆنه‌ ئاسمانى یه‌كانى ووڵاتاندا جار به‌ جارێك له‌ گه‌ڵ هه‌واڵه‌كاندا به‌شێك له‌ دیمه‌نى ترسناكى شارى هه‌ڵه‌بجه‌ى پیشان ئه‌دا ، بۆیه‌ ئه‌ڵێم به‌شێك چونكه‌ له‌ هیچ ووڵاتێكدا له‌ ووڵاتانى دونیا نه‌یان توانیوه‌ چه‌ند ده‌قیقه‌یه‌ك سه‌یرى فیلمى ئه‌وكاره‌ساته‌ دژ به‌ مرۆڤایه‌تى یه‌ بكه‌ن چونكه‌ هه‌موو كۆڵان و جاده‌كانى هه‌ڵه‌بجه‌ پرِ بوون له‌ لاشه‌ى بىَ گیانى خه‌ڵكى بىَ تاوانى ئه‌و شاره‌ ، لاشه‌ى مناڵ و ژن و نه‌خۆش و پیر و په‌ككه‌وتوو له‌ گه‌ڵ لاكى ئاژه‌ڵ و پشیله‌ و سه‌گ و بێشكه‌ و بوخچه‌ و سفره‌ى داخراو  نمونه‌ى ترسناكى ئه‌و كاره‌ساته‌ بوون . 

 

وه‌زاره‌تى فه‌رهه‌نگى كۆمارى ئیسلامى ئێران رِۆڵێكى كاریگه‌ر و گرنگى بینى بۆ به‌ دنیا ناساندنى ئه‌و كاره‌ساته‌ دڵ ته‌زێنه‌ كه‌ ناسراوه‌ به‌ ترسناكترین كاره‌ساتى سه‌ده‌ى رِابردوو . چونكه‌ له‌ رِێگه‌ى وه‌زاره‌تى فه‌رهه‌نگى كۆمارى ئیسلامى یه‌وه‌ بوو  كه‌ سه‌ده‌ها  رِۆژنامه‌ نووس و وێنه‌ گر و رِێًكخراوه‌ مرۆڤ دۆسته‌كانى جیهان له‌ ماوه‌یه‌كى زۆر كورتدا بگه‌نه‌ شارى هه‌ڵه‌بجه‌ى شه‌هیدان . له‌ هه‌مان كاتدا فتواى شه‌رعى مه‌رحوم ئاغاى خومه‌ینى بۆ ناشتن و شاردنه‌وه‌ى مردووه‌كان ده‌ورێكى باشى هه‌بوو بۆ هاندان و كۆمه‌كى كردنى خه‌ڵكى له‌ ده‌ره‌وه‌ى شار و ئه‌وانه‌ى كه‌ مابوون بۆ شاردنه‌وه‌ى لاشه‌ى بىَ گیانى تووشبووه‌كان . رِاستى یه‌ك هه‌یه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆر له‌و تووشبوانه‌ رِاسته‌ به‌ لاشه‌ سوتابوون و تووش بوو بون به‌ڵام به‌ مێشك وه‌ به‌ دڵ هه‌ر مابوون له‌ به‌رئه‌وه‌ى فریاى دكتۆر و ده‌رمان نه‌كه‌وتن ئه‌وانیش وه‌ك مرۆڤه‌ بىَ گیانه‌كان زینده‌ به‌ چاڵ كران . 

 

كۆمارى ئیسلامى ئێران له‌ سۆنگه‌ى مرۆڤ دۆستانه‌وه‌ هه‌موو خاڵه‌ سه‌ر سنورى یه‌كانى ده‌ورو به‌رى هه‌ڵه‌بجه‌ى كردبووه‌وه‌ بۆ په‌رِینه‌وه‌ و رِزگاربوونى ئه‌و خه‌ڵكانه‌ى كه‌ رِوویان له‌وىَ كردبوو .

 

به‌پىَ ى ئامارى وه‌زاره‌تى فه‌رهه‌نگى كۆمارى ئیسلامى ئێران كه‌ تا ئێستا له‌ رِاگه‌یاندنى ووڵاتانى جیهانه‌وه‌ به‌ رِه‌سمى ناسراوه‌ ، ژماره‌ى شه‌هیدا (٥) پێنج هه‌زار و ژماره‌ى بریندارانیش (١٠) ده‌ هه‌زار كه‌سه‌ . پێویسته‌ لێره‌ به‌ رِاشكاوى بڵێین به‌ رِاستى ئێمه‌ هه‌مومان منه‌ت بارى ده‌وڵه‌تى (كۆمارى ئیسلامى ئێران)ین ، ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌بووایه‌ له‌ به‌ر بێ ده‌رمانى و بىَ ئه‌زموونى خه‌ڵك زۆر له‌ برینداره‌كانیش ئه‌مردن یان وه‌كو زۆر له‌ شه‌هیده‌كان زینده‌ به‌ چاڵ ئه‌كران ، جگه‌ له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ى نه‌خۆشى و ئافاتى كوشنده‌ به‌ هۆى مانه‌وه‌ى ئه‌و بریندار و شه‌هیدانه‌وه‌ .

 

  له‌ لایه‌كى تریشه‌وه‌ كۆمارى ئیسلامى ئێران به‌ هێلى كۆپته‌ر و ئۆتۆمبێل په‌یتا په‌یتا خه‌ڵكى نه‌خۆش و برینداره‌كانى هه‌ڵه‌بجه‌ى ئه‌گواسته‌وه‌ بۆ شاره‌كانى ئێران به‌ گشتى ، پاش ئه‌م كاره‌ساته‌ هه‌ڵه‌بجه‌ بوو به‌ شارى مردووان هه‌ندىَ له‌ هێزه‌ چه‌كداره‌كان و هه‌ندىَ خه‌ڵكى نه‌فس نزم و نه‌خۆش له‌و كاته‌ ناخۆش و پرِ له‌ ئازه‌ره‌دا ده‌ستى ته‌ماعیان درێژئه‌كرد بۆ ماڵى خه‌ڵكى .

 

 هه‌موو نه‌خۆشخانه‌كانى شاره‌كانى كۆمارى ئیسلامى ئێران پرِ بوون له‌ بریندارى شارى هه‌ڵه‌بجه‌ى بۆردومان كراو به‌ چه‌كى كیمیاوى هه‌موو خه‌ڵكى هه‌ڵه‌بجه‌ به‌ گشتى رِه‌ویان كرد بۆ كۆمارى ئیسلامى ئێران چونكه‌ ئاوى هه‌ڵه‌بجه‌ ئه‌رزى هه‌ڵه‌بجه‌ به‌روبوومى هه‌ڵه‌بجه‌ هه‌مووى ژه‌هراوى بووبوو هه‌ڵه‌بجه‌ و ده‌ورو به‌رى هه‌ڵه‌بجه‌ ژیانى تیا نه‌ما بۆیه‌ ناچار بوون شار به‌جىَ بهێڵن ته‌نها هه‌ر خۆیان بوون ماڵ و سه‌روه‌ت و سامانیان له‌دواى خۆیان به‌جىَ ئه‌هێشت .

 

كۆمارى ئیسلامى ئێران چه‌ندین ئۆردوگا و په‌ناگاى بۆ كردبوونه‌وه‌ له‌ (كرماشان و سنه‌ و كامێران و سه‌قز و ده‌رسیم و كرمان و سه‌ریاس و له‌ سه‌رپێڵى زه‌هاو و كه‌نگاوه‌ر و سه‌نغور ) ئه‌و خه‌ڵكه‌ به‌گشتى سه‌رى لىَ شێوابوو خێزانه‌كان له‌ یه‌ك دوور كه‌وتبوونه‌وه‌ مناڵ له‌ شارێك و دایك و باوك له‌ شارێكى تر و ژن له‌ لایه‌ك و مێرد له‌ لایه‌كى تر كه‌س هه‌واڵى كه‌س و كارى خۆى نه‌ئه‌زانى برینداره‌كانیش هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ خه‌سته‌خانه‌یه‌ك و هه‌ریه‌كه‌ له‌ شارێك هه‌ر له‌و سه‌رو به‌نده‌دا چه‌ندین بریندارى كیمیاوى بارانى هه‌ڵًه‌بجه‌یان نارده‌ ووڵاتانى ئه‌وروپا و ده‌ره‌وه‌ وه‌كو (ئیتالیا و به‌ریتانیا و ئوسترالیا و فه‌ره‌نسا و زۆر شوێنى تر) به‌ ئومێدى چاره‌سه‌ر كردن ئه‌و بریندارانه‌ش له‌و ووڵاتانه‌ بوونه‌ سه‌فیرى رِاستى تاوانى گه‌وره‌ى شارى هه‌ڵه‌بجه‌.    

 

كاره‌ساتى ویژدان هه‌ژێنى كیمیایى بارانى هه‌ڵه‌بجه‌ مه‌سه‌له‌ى عه‌داله‌تى گه‌لى كوردى به‌ جیهان گه‌یاند مه‌سه‌له‌ى رِه‌واى گه‌لى كوردمان ده‌رگاى ووڵاتان و رِێكخراوه‌ مرۆڤ دۆسته‌كانى بۆ ئاوه‌ڵه‌ كرا ، هه‌رچه‌ند له‌و كاته‌دا ته‌رازووى به‌رژه‌وه‌ندى ووڵاتان له‌ مه‌ێڵه‌حه‌تى ئیمه‌دا نه‌بوو زۆر له‌ ووڵاتان له‌ مه‌سه‌له‌ى جه‌نگى عێراق و ئێراندا هه‌ڵوێستێكى نارِه‌وا و سلبیان هه‌بوو بۆیه‌ وه‌ك پێویست نه‌هاتن به‌ ده‌م ئه‌و كاره‌ساته‌ پرِ مه‌ترسى یه‌ى شارى هه‌ڵه‌بجه‌ . 

 

له‌ مێژووى جه‌نگى گه‌وره‌ى ووڵاتاندا بۆ كۆتایى هێنان و ناچاركردنى لایه‌نێكى جه‌نگه‌كه‌ و یه‌كلایى كردنه‌وه‌ى جه‌نگه‌كه‌ كاره‌ساتى وه‌ها رِووى داوه‌ وه‌كو بۆردومان كردنى شارى ناكازاكى و هێرۆشیما له‌ یابان له‌ لایه‌ن هاوپه‌یمانه‌كانه‌وه‌ دژى به‌ره‌ى نازی یه‌كان ، به‌ رِاى من كاره‌سالتى هه‌ڵه‌بجه‌ هۆیه‌ك بوو له‌ هۆكانى رِاگرتنى جه‌نگ و رِازى بوونى مه‌رحووم ئاغاى خومه‌ینى له‌ سه‌ر شه‌رِ وه‌ستان ، هه‌ر له‌و سه‌روبه‌نده‌یابوو كه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ تووشى ئه‌و كاره‌ساته‌ ناخۆشه‌ بوو شارى (به‌سره‌)ش له‌ خواروى عێراق كه‌ له‌لایه‌ن ئێرانى یه‌كانه‌وه‌ داگیركرابوو له‌ لایه‌ن هێزه‌كانى عێراقه‌وه‌ به‌ پشتیوانى ته‌كنیكى جه‌نگى ووڵاتانى ده‌ره‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌یه‌كى سه‌یر و موعجیزه‌ ئاسا گیرایه‌وه‌ هێزه‌كانى ئێرانى زه‌ره‌رێكى ئێجگا بىَ شوماریان كرد ، وه‌كو ئه‌ڵێن ته‌نانه‌ت چه‌كى (له‌یزه‌ر) له‌و شه‌رِه‌دا به‌كارهێنراوه‌. 

 

دواى ئه‌وكاره‌ساته‌ هه‌ڵه‌بجه‌ هه‌تا ئه‌گاته‌ نزیكى (سه‌یدسادق) بوو به‌ ناوچه‌یه‌كى جه‌نگى قه‌ده‌غه‌كراو وه‌كو ناوچه‌كانى تر ژیانى تیا نه‌ما هه‌ركه‌سێك بگیرایه‌ به‌ پێى برِیارى سه‌ركردایه‌تى حكومه‌تى به‌عس ئه‌نفال ئه‌كرا [١٦/٣/١٩٨٨] له‌ مێژووى پرِ سه‌روه‌رى میلله‌ته‌كه‌ماندا جێگه‌یه‌كى تایبه‌تى هه‌یه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ دوژمن به‌و شێوه‌ ترسنۆكانه‌ بىَ به‌زه‌یى یانه‌ په‌لامارى خه‌ڵكى بىَ دیفاعى هه‌ڵه‌بجه‌ى دا له‌ ناوچه‌كانى ترى كوردستانیش ئه‌نفالى جىَ به‌ جىَ ئه‌كرد هه‌ر له‌و كاته‌دا په‌لامارى باره‌گاكانى سه‌ركردایه‌تى یه‌كێتى نیشتمانى كوردستانى دا به‌ چه‌كى كیمیایى و به‌تۆپ و ته‌یاره‌ و سه‌رباز و جاشه‌ ترسنۆكه‌كانى یه‌وه‌  بۆیه‌ سه‌ركردایه‌تى(ى.ن.ك) ناچار بوو پاشه‌كشه‌ بكات بۆ ناو خاكى ئێران.

 

بۆ ده‌سته‌مۆكردن و گه‌رِانه‌وه‌ى خه‌ڵكى بۆ خاكى عێراق ، حكومه‌تى به‌عس به‌ ناوى (به‌خشینه‌وه‌) (عفوا العام) به‌یانێكى ده‌ركرد ، خه‌ڵكێكى زۆر له‌و ماوه‌یه‌دا توانیان بگه‌رِێنه‌وه‌ بۆ خاكى عێراق ، هه‌ركه‌س بگه‌رِایه‌ته‌وه‌ له‌ خه‌ڵكى هه‌ڵه‌بجه‌ ئه‌یان نارد بۆ نزیكى هه‌ولێر ، هه‌ڵوێستى خه‌ڵكى جوامێرى هه‌ولێر زۆر باش بووه‌ ، خزمه‌تى زۆرى خه‌ڵكى لێقه‌وماوى هه‌ڵه‌بجه‌یان كردووه‌ به‌ هۆى ئه‌و (به‌یان و به‌خشینه‌وه‌) ، كۆمه‌ڵىَ خه‌ڵكى هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ رِێگه‌ى سنورى ته‌وێڵه‌وه‌  له‌ ٢٥/١٠/١٩٨٨ گه‌رِانه‌وه‌ ، ژماره‌یان (٦٠) خێزان بوون ته‌نها دوو رِۆژ له‌ واده‌ى به‌یانه‌كه‌ دواكه‌وتبوون ، هه‌موویان ئه‌نفال كردن بۆ گۆرِه‌ به‌كۆمه‌ڵه‌كانى خواروى عێراق له‌وانه‌ ماڵ و خێزانى حاجى حسین (حسه‌ شا) و ماڵ و خێزانى (ده‌روێش ئه‌حمه‌ى سه‌راوى) وه‌ زۆرى تر ......  

 

                                                                                         نوسینى: شێخ عه‌لى

تاريخ : شنبه سی ام بهمن 1389 | 10:6 | نویسنده : ناصر ئيمامى |
  • تک استارت
  • قالب وبلاگ